به گزارش خبرگزاری مهاجر، روند بازگشت شهروندان افغانستان از ایران و پاکستان در سال جاری میلادی همچنان ادامه دارد و بخش قابل‌توجهی از این جابه‌جایی جمعیتی تحت تأثیر سیاست‌های مهاجرتی کشورهای میزبان صورت گرفته است. بر اساس گزارش کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR)، از ابتدای سال ۲۰۲۶ تا پایان ماه سپتامبر، نزدیک به یک میلیون و ۲۹۰ هزار شهروند افغانستان از ایران و پاکستان به کشور خود بازگشته‌اند.
۴۳ درصد اخراج اجباری؛ بقیه بازگشت در پی شرایط دشوار
طبق این گزارش، حدود ۴۳ درصد از بازگشت‌کنندگان به افغانستان در شمار افرادی قرار دارند که از سوی کشورهای میزبان اخراج شده‌اند. سایر افراد نیز با توجه به شرایط دشوار زندگی، محدودیت‌های اقامتی و مشکلات پیش‌روی مهاجران در کشورهای محل سکونت خود، تصمیم به بازگشت گرفته‌اند.
بازگشت گسترده شهروندان افغانستان در شرایطی ادامه دارد که طی سال‌های اخیر، سیاست‌های مهاجرتی ایران و پاکستان در قبال اتباع افغانستان با تغییراتی همراه بوده و محدودیت‌های بیشتری برای اقامت و اشتغال بخشی از مهاجران اعمال شده است. در این میان، نگرانی از بازداشت، اخراج، مشکلات اقتصادی و دشواری دسترسی به خدمات و امکانات اولیه از جمله عواملی است که بر تصمیم برخی مهاجران برای ترک کشورهای میزبان تأثیر گذاشته است.
کمک‌های بشردوستانه؛ از کمک نقدی تا آموزش مهارت
بر اساس گزارش «تأثیر کمک‌های مالی انعطاف‌پذیر» UNHCR، این نهاد در محل‌های بازگشت مهاجران، کمک‌های فوری و حمایت‌های حفاظتی ارائه کرده و برای تأمین نیازهای اولیه و بازسازی منابع درآمد خانواده‌های آسیب‌پذیر تلاش کرده است. از مجموع بازگشت‌کنندگان، حدود ۲۰۲ هزار نفر شامل حدود ۴۵ هزار خانواده در گذرگاه‌های مرزی کمک نقدی دریافت کرده‌اند؛ ۴۵ درصد این خانواده‌ها سرپرست زن داشته، ۳۳ درصد دست‌کم یک عضو دارای معلولیت داشته و چهار درصد کودک‌سرپرست بوده‌اند.
همچنین حدود ۳۴۰ خانواده آسیب‌پذیر در مناطق بازگشت، کمک مالی برای ادغام دوباره دریافت کرده‌اند و نزدیک به دو هزار و ۳۰۰ نفر که با خطرهای جدی حفاظتی روبه‌رو بوده‌اند، از کمک‌های نقدی بهره‌مند شده‌اند. حدود دو هزار و ۶۰۰ خانواده آسیب‌پذیر نیز برای تهیه وسایل ضروری خانه کمک نقدی دریافت کرده‌اند. در بخش دیگری از گزارش آمده است که بیش از ۴۵ هزار درخواست و شکایت از طریق سازوکار رسیدگی به شکایات این سازمان دریافت شده که نزدیک به ۱۵ هزار مورد آن پیگیری شده است.
حمایت‌های معیشتی و آموزشی
حدود دو هزار و ۶۵۰ نفر، به‌شمول یک هزار و ۲۰۰ زن، از طریق برنامه‌های تأمین مالی کوچک مورد حمایت این نهاد، در مجموع حدود ۶.۱ میلیون دلار تمویل دریافت کرده‌اند. این کمک‌ها از حدود دو هزار و ۵۰۰ کسب‌وکار موجود و ۱۴۵ کسب‌وکار تازه حمایت کرده و نزدیک به دو هزار نفر نیز آموزش‌های توسعه تجارت دریافت کرده‌اند. برنامه‌های آموزش مهارت‌های مسلکی و تخنیکی نیز نزدیک به ۴۶۰ نفر را در بخش مهارت‌های دیجیتالی در هرات، ۱۶۰ نفر را در بخش آموزش‌های مسلکی و تخنیکی، حدود ۹۰ نفر را در بخش قابله‌گی و ۱۵۵ نفر دیگر را در بخش آموزش معلمان تحت پوشش قرار داده است.
چالش‌های پیش‌روی بازگشت‌کنندگان در افغانستان
افزایش شمار بازگشت‌کنندگان در حالی است که افغانستان با مشکلات اقتصادی و معیشتی و محدودیت در زمینه اشتغال و تأمین خدمات عمومی مواجه است. بازگشت شمار زیادی از مهاجران در مدت‌زمانی کوتاه، فشار مضاعفی بر زیرساخت‌های این کشور وارد کرده و نیاز به تأمین مسکن، اشتغال، خدمات درمانی و امکانات آموزشی را افزایش داده است. بسیاری از خانواده‌های بازگشته نیز برای آغاز دوباره زندگی در افغانستان با مشکلاتی همچون نداشتن سرپناه مناسب، درآمد پایدار و دسترسی به امکانات اولیه روبه‌رو هستند.
کمبود شدید بودجه بشردوستانه
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل اعلام کرده است که برای پاسخ‌گویی به نیازهای افغانستان به ۲۱۶.۴ میلیون دلار نیاز دارد، اما به دلیل کاهش شدید کمک‌های بشردوستانه پس از به قدرت رسیدن طالبان، این نهاد فقط ۳۰ میلیون دلار کمک مالی انعطاف‌پذیر در اختیار داشته است. این نهاد تأکید می‌کند که بازگشت به افغانستان به‌تنهایی به معنای پایان آسیب‌پذیری این خانواده‌ها نیست و حمایت معیشتی و حفاظتی برای ادغام پایدار آنان ضروری است، اما به دلیل کاهش شدید کمک‌ها بسیاری از بازگشت‌کنندگان از حمایت‌های لازم محروم می‌مانند.
در مجموع، بازگشت گسترده شهروندان افغانستان از ایران و پاکستان، علاوه بر ابعاد مهاجرتی و سیاسی، به یکی از مسائل مهم انسانی و اقتصادی منطقه تبدیل شده است؛ موضوعی که مدیریت پیامدهای آن به همکاری کشورهای منطقه و حمایت نهادهای بین‌المللی نیاز دارد.